Nhưng nhiều khi hai cái ngược biết đâu lại là cái thuận. Tôi cũng tự cổ vũ bởi câu nói của Tadao Ando - một kiến trúc sư hiện nay có nhiều tác phẩm nổi tiếng ở Nhật. Khi người ta hỏi ông: "Ông học trường nào?". Ong trả lời: "Tôi không được học kiến trúc của một trường lớp nào cả". Vậy nên để đóng góp cho thành phố lễ hội, tôi xin nêu lên một số vấn đề có liên quan đến âm nhạc và múa trong thành phố lễ hội của đất tổ Hùng Vương.

HÁT XOAN GHẸO

Đất Phú Thọ nổi tiếng với hát Xoan Ghẹo. Vùng ngã ba Bạch Hạc còn có hát nhà tơ – một loại hát của người trồng dâu nuôi tằm dệt sợi.

Với hát Xoan Ghẹo đã có khá nhiều sách viết, viết rất chi tiết, đầy đủ, nhất là về phần lời ca. Sách viết chứng tỏ sự hiểu biết rất sâu sắc về hát Xoan Ghẹo; nhưng chỉ tiếc phần âm nhạc của nó thì không được phản ánh đầy đủ.

Đã được nghe nhiều lần biểu diễn Xoan Ghẹo ở cả đình làng lẫn ở cả hội. Xin mạo muội có nhận xét về phần âm nhạc và múa của nó như sau:

Xoan Ghẹo là dân ca riêng của vùng Phú Thọ, nó đã được sử dụng trong điện Vua Hùng xưa. Nó đã góp phần làm phong phú cuộc sống của cung vua. Nó có tiết tấu riêng, giai điệu riêng. Phần hát Ghẹo phong phú hơn phần hát Xoan, nó phản ánh tình cảm, tư tưởng, sinh hoạt trong phần lời ca nhất là những khúc giao duyên giữa những người lao động một cách thú vị. Tố chất âm nhạc trong Ghẹo cũng phong phú hơn, sinh động hơn trong Xoan. Tuy nhiên, phải nói tố chất âm nhạc trong Xoan và Ghẹo còn đơn giản, thô mộc, chưa thật hấp dẫn. Cả đến người ở Phú Thọ học Xoan Ghẹo cũng còn khó. Giai điệu của Xoan Ghẹo chưa thật hay, thiếu yếu tố uyển chuyển dẫn đến tính phổ biến không lớn. Quan họ Bắc Ninh xuất hiện sau Xoan Ghẹo rất nhiều nhưng tính phổ biến cao hơn nhiều vì giai điệu đẹp hơn, tinh tế hơn. Có thể thấy Xoan Ghẹo như những cây gỗ quý trong rừng nhưng khi dựng lên thành nhà thì chỉ mới dựng bằng rìu, bằng dao, bằng lạt buộc chứ chưa phải dựng cưa, đục, trạm, có mộng xoắn, mộng vít...

Hiện nay Xoan Ghẹo chỉ được một số làng hát do được sự giúp đỡ duy trì của Sở Văn hóa địa phương, của dân bản thân tại các làng đó. Rất buồn khi nghe người dân ở đây tâm sự: "Dân ở dây theo nghề hát nên nghèo lắm!"

Cần tập trung nâng cao điệu hát Xoan Ghẹo này để biết đâu sau này nó trở thành một sản phẩm đặc thù, một hình tượng âm nhạc của cả Việt Nam trước thế giới giống như tà áo dài hiện thời.

ĐÁNH TRỐNG ĐỒNG SAO CHO ĐÚNG CÁCH

Trống đồng thì nước ta đã có từ lâu. Trống đồng và cồng chiêng đã từng bị ngoại xâm thu gom, cất giữ, chuyên chở khỏi đất nước khiến có những nơi người ta phải cất giấu bằng nhiều thủ pháp: Chôn xuống giếng, cất trong núi... Trống đồng càng trở nên thiêng hơn khi càng ngày càng ít đi.

Nhưng cách đánh trống đồng như hiện thời trong lễ hội có vẻ như chưa thật hợp lí. Nhớ lại: Khi được Vua Trần tiếp đón ở kinh thành Thăng Long, viên xứ thần Nguyên là Trần Tung (Trần Tuy) ứng tác như sau:

"Kim qua ảnh lí đan tâm khổ,

Đồng cổ thanh trung bạch phát sinh"

Tạm dịch:

"Giáo đồng gươm sắt lòng cay đắng

Tóc bạc sầu nghe tiếng trống đồng"

Nghe tiếng trống đồng mà bạc cả tóc thì tiếng trống đồng quả thực âm vang ghê gớm. Nhưng cách đánh trống đồng trong lễ hội hiện nay có vẻ chưa thật hợp lý. Với cách kê trống trên mặt đất, dựng que cứng chọc vào mặt trống thì tiếng trống không thể vang xa được và không thể làm xứ thần Nguyên "bạc tóc" được. Vậy phải chăng: Trống được treo trên cao (qua những tai có lỗ bên thành trống) và dùi trống phải có đầu mềm?

Do vậy, cần nghiên cứu một cách nghiêm túc cách đánh trống đồng để âm vang của nó có thể đóng góp âm hưởng hào hùng cho lễ hội của cả dân tộc, tạo nên một lễ hội riêng biệt, riêng cho Đền Hùng Phú Thọ.

CẦN GIỮ LẠI NHỮNG NHẠC CỤ VÀ ĐIỆU MÚA ĐÃ VÀ ĐANG MẤT DẦN

Mội buổi sáng, ở một bản sâu trong núi thuộc Thu Cóc. Bạn sẽ được nghe một bản "giao hưởng" của những tiếng giã gạo trên đuống gỗ.

Việc đâm đuống khá phong phú về tiết tấu. Bình thường là nhịp chẵn 1,2,1,2;... lúc chuyển thành nhịp lẻ 1,2,3 khi người cầm chương (đứng ở đầu đuống) gõ vào hai thành đuống và gõ vào vách đầu đuống để điều chỉnh mọi người cùng giã và cùng gõ phần gạo dính bên thành đuống.

Bên cạnh tiếng giã của đuống (giã thóc ra gạo) còn có cối giã nhỏ (giã từ lúa ra thóc). Những tiếng giã này đan xen vào nhau tạo nên những âm thanh kỳ lạ.

Chàm thau

 

Âm hưởng đuống bằng chày gỗ (rắn) gõ vào đuống gỗ (mềm và như một hộp cộng hưởng) kê cao trên 4 chân vang đi rất xa, rất vang, trầm đục, không lanh canh mà chắc, khoẻ, vui vẻ. Thiết nghĩ, lễ hội Đền Hùng có một đêm đâm đuống, giã gạo suốt đêm để làm bánh dày, bánh chưng thì khó có nơi nào sánh nổi. Tiện đây lại nhớ tới phố cổ Hội An trong ngày rằm dưới ánh trăng người ta thắp đèn lồng, chơi các trò chơi ngày xưa, rất hấp dẫn du khách.

Hiện nay, máy xay xát và điện khí hoá nông thôn đang làm đuống mất dần. Cần phải sớm cứu lấy những chiếc đuống đang dần thành củi hoặc gác vào xó bếp.

Các nhạc cụ dân gian như quyển cũng đang thất truyền. Quyển như một loại sáo kép nhưng khoét bằng loại ống thật nhỏ. Sáo phát ra hai bè một lúc, về mặt hoà thanh hợp lí hơn khèn, diễn tấu giai điệu của quyển phong phú hơn vì có nhiều nốt hơn, lại có thể đẩy hơi kép như sáo. Những nhạc cụ dân gian khác như sáo; Ôi! Cũng không còn được sử dụng nhiều.

Múa trống cũng có nguy cơ bị mai một. Đây là một loại hình múa thể hiện một cách sinh động quan niệm của nhân dân về tự nhiên. Múa trống chỉ có một người múa với một chiếc trống cái và một chiếc trống con, có thể có nhiều nhạc cụ khác đệm theo. Người múa biểu diễn các cách đánh trống, các loại nhịp phách mà anh ta biết được nhưng lại hay giao lưu những người chung quanh xem múa. Nếu người múa là người đứng tuổi thì người giao lưu là trẻ em, nếu người múa là thanh niên thì giao lưu là các cô gái. Thường người múa khá hấp dẫn nên trẻ em và gái làng hay hưởng ứng. Người múa đùa lại bằng nhiều cách cũng theo ý muốn của mình.

Xem múa trống ai cũng thấy trẻ ra, lớn lên nhất là bên ánh lửa bập bùng. Người ta vui vì sự khoẻ mạnh hoạt bát của người múa và người ta cũng vui vì trẻ em tinh khôn và những cô nàng đến tuổi cập kê đang muốn lấy chồng.

Múa đâm đuống cũng sẽ mất khi đuống không còn, đặc biệt là vai trò của người câm chương. Người cầm chương thường có tai nghe tiết tấu rất tốt.

CẦN PHÁT HUY SỨC MẠNH CỦA DÀN CỒNG CHIÊNG MƯỜNG

Dàn cồng chiêng Mường có tính chất riêng biệt so với các dàn cồng chiêng khác. Đây là dàn cồng chiêng định âm theo một âm giai nhất định, không phải chỉ là phương tiện diễn tả tiết tấu mà còn có thể tấu theo giai điệu.

Người ta thẩm tra chất lượng âm thanh của cồng chiêng bằng cách xoa lòng bàn tay vào núm chiêng rồi khẽ nhấc tay ra khỏi mặt chiêng. Khi có một âm thanh mảnh như một sợi dây chỉ vút theo là cảm nhận được nốt âm thanh của cồng chiêng ấy, chẳng khác gì một Thánh Mẫu. Khi không có âm thanh ấy là cồng chiêng chất lượng xấu.

Thông thường dàn cồng chiêng có âm thanh 5 âm. Cá biệt có giàn 7 âm hoặc 12 âm. Những chiếc cồng lớn thường có tác dụng chuyển giọng. Chất lượng âm nhạc cồng chiêng Mường là rất tốt, là cốt lõi của nền âm nhạc Việt - Mường.

Bốn điều đã nói là hoàn toàn trên miền đất Phú Thọ sẵn có. Hãy tượng tượng lễ hội đền Hùng được gióng lên bởi những hồi trống đồng, những giàn cồng chiêng và những tiếng giã đuống thâu đêm. Người ta rộn rã đi làm bánh dày, bánh chưng. Thanh niên vui vẻ bên ánh lửa với những điệu múa trống, những làn điệu dân ca và nhưng bàn tay Xoan Ghẹo... để khai mạc cho một lễ hội lớn mà hôm sau người ta tổ chức lễ dâng hương trang trọng khó có nơi bì được.

NHƯNG NHƯ VẬY VẪN LÀ CHƯA ĐỦ!

Cần mở rộng phạm vi ảnh hưởng của lễ hội về âm nhạc và múa với toàn quốc, toàn thế giới.

Với đất nước ta, Hùng Vương là người đầu tiên dựng nước nên giỗ Tổ là trách nhiệm chung của toàn dân. Dân chúng khắp mọi miền về đây để tưởng nhớ đến công ơn vua cha, dâng những điều tốt đẹp đã làm được và cầu xin những điều tốt đẹp khác cho thời gian sau.

Như vậy, hoàn toàn không nhất thiết trong lễ hội chỉ sử dụng âm nhạc và múa của Phú Thọ. Mảnh đất nào trên tổ quốc này cũng đều muốn trình diễn những điều đặc sắc của vùng quê mình qua âm nhạc và múa. Để tránh việc chồng chéo cần quy định những đêm trình diễn khác nhau cho từng vùng miền. Ban ngày là các hoạt động thể dục thể thao, phô bày về sức khoẻ, trí tuệ, giao lưu đoàn kết... Ban đêm là biểu diễn nghệ thuật đặc sắc của từng vùng miền.

Một trong những hình thức hội múa khá hấp dẫn là những đêm lửa trại mang màu sắc đặc trưng: Người Mường với cồng chiêng Mường, múa sắc bùa... Người Thái với đêm xoè Thái, múa sạp... Người Bắc Ninh với quan họ,... Người đồng bằng Bắc bộ với chèo... người miền Trung với hát ví, hò trên sông... Người Huế với hò Huế... người Nam trung bộ với hát tuồng, hát bội... người Tây Nguyên với múa hát Tây Nguyên,... người miền Nam với các điệu lý, hò... người Chăm với múa Catê, rước nước... Những đêm lửa trại thường lung linh hấp dẫn, dân giã và đầy sức cuốn hút không những với người trong nước mà còn đối với khách ngoại quốc.

Khi lễ hội Hùng Vương đã trở thành truyền thống tin chắc rằng nó có sức hút như lễ hội Carnaval của Brazil hay Tây Ban Nha.

Bàn về âm nhạc và múa trong lễ hội kinh đô Văn Lang xưa quả thật là rất phong phú. Tuỳ từng điểm, từng chỗ, từng khung cảnh, từng không gian, từng mức độ cho phép... mà ta có thể sử dụng nền nhạc của đất nước ta áp dụng cho đắc địa.

Tuy nhiên, cần tập trung chính vào khu vực lễ hội, khu vực đông người. Làm khéo sẽ trang nghiêm, hoành tráng và không kém phần vui vẻ, đạt được mục đích của lễ hội, ý nguyện của toàn dân. Làm không khéo sẽ rỗng, đểnh đoảng và không gây được tiếng vang, không có sức hút, nhất là đối với khách ngoại quốc.

Cũng để tầm của lễ hội vươn xa, xứng đáng với một quốc gia đông dân, có ý chí chiến đấu ngoan cường từng thắng giặc Nguyên Mông, từng thắng những quân xâm lượt hùng mạnh trên thế giới có lẽ nên đổi tên "giỗ Tổ Hùng Vương" thành "lễ hội Hùng Vương" vì dù sao ngày giỗ không thể vui vẻ quá được mà bàn đến âm nhạc và múa.

THANH GIANG

Theo tạp chí Kiến trúc Việt Nam số 06/2009