Tìm kiếm Nhận bản tin kiến trúc English
Thứ bảy, 01/11/2014, 10:39 GMT+7 Thông tin tòa soạn   |  Liên hệ quảng cáo   |  Đặt báo
 
Trang chủ
Tin tức - Sự kiện
Đô thị tương lai
Vấn đề quan tâm
Công nghệ vật liệu mới
Diễn đàn
Giáo dục - Đào tạo
Doanh nghiệp - Dự án
Tác giả - Tác phẩm
Đô thị - Cuộc sống
Góc thiết kế
Địa phương: Tiềm năng & Phát triển
Nhìn ra thế giới
Sắc màu nội thất
Mục lục
 
 
Số người truy cập: 51390360
 
 
Ga đường sắt Việt Nam thời Pháp thuộc  
Trong chế độ phong kiến, nước ta chưa có phương tiện giao thông đường sắt. Nhà ga xe lửa được xây dựng dưới thời Pháp thuộc mang đến một loại hình kiến trúc mới mẻ ở Việt Nam. Người Pháp nói họ đã mang đường sắt đến Việt Nam, đã khai hóa cho chúng ta. Về một khía cạnh nào đó, điều ấy đúng. Nhưng thực chất việc mang đường sắt đến nước ta có 3 mục đích: Quân sự, Kinh tế và Kiến trúc.



Ga đường sắt là một yếu tố quan trọng trong đô thị. Đó là một đầu mối giao thông từ địa phương này nối với các địa phương khác. Trước ga bao giờ cũng có một quảng trường, nơi tập trung xe cộ, hành khách, hàng hóa... Ga trở thành một điểm nhấn quan trọng trong đô thị do đó nó có vai trò đáng kể trong quy hoạch chung của đô thị và cũng vì lý do đó, hình khối kiến trúc cũng cần có thẩm mỹ. Mục đích đầu tiên và là ưu tiên số một, đó là mục đích quân sự. Từ khi quân Pháp xâm lược nước ta, các phong trào chống Pháp nổ ra khắp mọi nơi, các cuộc khởi nghĩa vũ trang ở các tỉnh đồng bằng, trung du và miền núi dồn dập khiến thực dân Pháp phải liên tục điều quân đi ứng phó. Để nhanh chóng đưa quân đội đến các điểm nóng, cần có tàu hỏa vì đường sắt là phương tiện hiện đại nhất và hiệu quả nhất lúc bấy giờ.

Về mặt kinh tế, trong chương trình khai thác thuộc địa lần thứ Nhất, người Pháp cần xây dựng một số tuyến đường sắt. Từ 1889 đã mở đường xe lửa Hà Nội - Lạng Sơn. Năm Tân Mão (1891) ông De Lanessan được cử sang làm Tổng đốc toàn quyền đã mở đường xe lửa từ Phủ Lạng Thương lên đến Lạng Sơn, đến năm Giáp Ngọ (1894) con đường ấy mới xong nhằm phòng giữ nơi biên thùy. Năm Đinh Dậu (1897) Paul Doumer được cử sang làm toàn quyền, vay nước Pháp 200 triệu franc để mở đường hỏa xa xuyên Đông Dương. Tiếp đó năm 1913 đã hoàn thành đoạn đường Hà Nội - Vinh. Năm 1902 ở Hà Nội đã xây dựng trụ sở “Công ty xe lửa Đông Dương và Vân Nam” là một công ty độc quyền của tư bản Pháp, đồng thời xây dựng nhà ga Hà Nội. Cả hai công trình này ở Hà Nội lúc bấy giờ rất đồ sộ về hình khối và chiều cao. Cũng thời gian này người Pháp đã xây dựng nhiều nhà ga khác ở các thành phố và thị trấn có xe lửa đi qua. Một công trình đặc biệt quan trọng về giao thông đường sắt là cầu Long Biên (khi đó gọi là cầu Doumer) được bắt đầu được xây dựng từ năm 1898 và hoàn thành năm 1902. Cây cầu này do công ty Daydé et Pillé thuộc hãng Eiffel thiết kế và xây dựng. Cây cầu dài 1862m với 19 nhịp nằm trên 20 trụ đỡ cao 20m. Đường cầu dẫn dài 600m xây trên các vòm cuốn bằng đá. Cầu Long Biên lúc đó là cây cầu nổi tiếng thế giới về độ dài và vẻ đẹp độc đáo.

Ga đường sắt có tầm quan trọng về phương diện phát triển kinh tế, đồng thời là một yếu tố tạo thị quan trọng, là một điểm nhấn của quy hoạch không gian. Với tầm quan trọng như vậy, kiến trúc ga đường sắt phải đẹp, gây ấn tượng tốt đóng góp tích cực vào quỹ kiến trúc của đô thị


Bản vẽ chi tiết mặt đứng ga Hàng Cỏ (Hà Nội) thời Pháp thuộc


Về mặt kiến trúc và quy hoạch đô thị, các nhà ga đường sắt được bố trí tại những địa điểm thuận tiện cho giao thông lớn nếu là ga chính. Còn ga xép thì có thể ở vị trí hẻo lánh hơn. Các ga ở thành phố và đô thị lớn thường đóng góp cho bộ mặt đô thị một điểm nhấn về mặt quy hoạch không gian. Về quy hoạch mặt bằng, ga nằm ở một đầu mối giao thông, có diện tích rộng cả phần trước và sau ga. Trước ga là một quảng trường có thể đỗ nhiều xe cộ của các hành khách, nơi hội tụ của nhiều con đường đưa hành khách cũng như hàng hóa đến ga. Không gian sau ga mới càng cần rộng lớn hơn. Ở đây có các ke, nơi hành khách lên xuống tàu, nơi đưa hàng hóa lên xuống và các đường tàu. Ở đây còn có không gian cho ga lập tàu, nơi để nhiều toa tàu dự trữ - Một không gian không nhỏ dành làm các loại kho - Phần không gian sau ga tuy lớn nhưng ít quan trọng đối với hình ảnh của ga trong đô thị. Mặt trước của công trình kiến trúc và hình phối cảnh của ga đóng góp đáng kể cho hình ảnh của đô thị.

Ga Hà Nội, còn gọi là ga Hàng Cỏ do KTS Henri Vildieu thiết kế năm 1901. Đây là một công trình kiến trúc mang phong cách chủ nghĩa cổ điển Pháp được thể hiện ở mặt đứng công trình chia 5 khối theo phương dọc tức là có 2 khối lồi ra ở hai đầu và một khối lồi ở giữa, giữa 3 khối lồi này là 2 khối lõm. Bố cục điển hình này thể hiện rõ ở công trình Cung điện Bảo tàng Louvre ở Paris. Một đặc điểm nổi bật thứ hai là mái mansard lợp đá phiến (ardoise) mang từ Pháp sang. Hệ thống mái này có một số cửa sổ lớn ở khu vực khối nhà giữa, ở khối mái còn lại là vô số “cửa sổ mắt bò” - một chi tiết mà chủ nghĩa cổ điển Pháp hay dùng nữa ta thấy ở mái 2 khối nhô ở hai đầu nhà ga, đó là fronton tam giác gãy, ở giữa chỗ gãy là một cửa sổ, trên cửa sổ có một fconton cong gần thành một hình bán nguyệt. Trên khối tường xây gạch có những vạch kẻ ngang sâu tạo nên các khối xây vững vàng gân guốc, một yếu tố điển hình xuất hiện từ thời phục hưng ở ý trên lâu đài Medici.

Trụ sở Công ty xe lửa Đông Dương và Vân Nam xây dựng gần ga Hàng Cỏ. Trụ sở này đồ sộ và cũng cùng một phong cách kiến trúc cổ điển Pháp với mái mansard, cửa sổ mắt bò, tường kẻ vạch ngang...

Ga Hải Phòng nhỏ hơn ga Hà Nội. Đó là một ngôi nhà hai tầng theo phong cách chủ nghĩa cổ điển Pháp. Ga Hải Phòng cũng có mặt đứng chia 5 theo chiều dọc, mỗi khối là một bước cột: bước cột thứ nhất lồi, thứ hai lõm, thứ ba lồi, thứ tư lõm, thứ năm là bước cột cuối cùng lồi. Khối lồi thứ 3 ở giữa thực tế không lồi nhưng được nhấn mạnh (coi như lồi) bằng một mảng tường vượt lên trên mái có 4 trụ nảy tường đỡ một fronton tam giác có điêu khắc trang trí. Ở dưới tam giác này là một đồng hồ tròn giống như ga Hàng Cỏ. Ga Hải Phòng cũng có các cửa sổ lớn ở tầng hai giống ga Hàng Cỏ, đó là những cửa sổ lớn phân dọc thành 3 cửa có cửa giữa lớn hơn hai cửa bên và có 3 cửa hãm ở trên. Ga Hải Phòng cũng có mái mansard, trên tường xây cũng có các vạch ngang nhưng ở đây các khối gạch ở giữa các vạch ngang được tôn lên cao hơn, nhấn mạnh các khối lồi ra hơn. Quảng trường trước ga nhỏ hơn và có một đài phun nước trong một bể tròn. Cũng như ga Hà Nội, ga Hải Phòng sử dụng tầng một cho hành khách còn tầng hai là văn phòng cơ quan.

Ga Huế cũng nhỏ và cũng mang phong cách chủ nghĩa cổ điển Pháp. Nhưng ga Huế không có mái mansard. Tường ở góc nhà và tường nảy trụ ở giữa hai cửa sổ trên tầng hai đều có vạch ngang lõm như ở các công trình cổ điển Pháp. Hành lang mặt sau ga dành cho hành khách chờ tàu có một hàng cột gang tiết diện tròn rất đặc trưng cho kiến trúc Pháp thuộc ở nước ta những năm đầu thế kỷ XX. Ga Huế được các kỹ sư cầu cống Pháp thiết kế năm 1900 ở đầu đường Lê Lợi; ga có đặc điểm là tổ chức tách luồng người châu Âu và người bản xứ. Điều này hiển nhiên đều có ở các ga khác, nhất là các ga lớn.

Trong những ga xe lửa do người Pháp thiết kế và xây dựng ở nước ta, ga Đà Lạt tuy không lớn nhưng nổi bật lên là một nhà ga đẹp có giá trị nghệ thuật cao. Ga Đà Lạt nằm cách Hồ Xuân Hương 500m về phía Đông, do hai KTS Pháp là Moncet và Reveron thiết kế, được xây dựng từ 1932 - 1938. Ga Đà Lạt là đầu giao thông đường sắt tuyến Phan Rang - Đà Lạt dài 84km. Người thi công nhà ga này là nhà thầu khoán Võ Đình Dung. Nhà ga có kích thước dài 66,5m, rộng 11,4m và cao 11m. Đặc điểm nổi bật của nhà ga là mặt đứng có 3 chóp nhọn tượng trưng cho dãy núi Lang Biang, đỉnh núi cao nhất vùng.


Ga đường sắt TP. Đà Lạt


Cái độc đáo hiếm có của ga Đà Lạt là ga của tuyến đường sắt leo dốc. Trong đoạn đường 84km từ Đà Lạt đến Tháp Chàm có 16km đường răng cưa để tàu hỏa leo đến đèo Ngoạn Mục và lên đến Đà Lạt. Tuyến đường phải đi qua một số hầm xuyên núi và phía trước có đầu tàu kéo, phía sau có đầu tàu đẩy. Tuyến đường này có 3 đường ray, đường nằm giữa cũng có răng cưa để tàu leo dốc. Kỹ thuật này do các kỹ sư Thụy Sĩ thực hiện. Do đó tuyến đường sắt Đà Lạt là độc đáo trên thế giới. Từ khi có đường sắt leo dốc và ga Đà Lạt thì số lượng du khách đến với thành phố Đà Lạt càng nhiều. Lúc đó, mỗi chuyến tàu có 3 toa chở khách ngoài toa hàng hóa. Năm 1972, nhà ga ngừng hoạt động do chiến tranh ác liệt. Nhà ga được Bộ Văn hóa và thông tin Việt Nam công nhận là di tích lịch sử văn hóa quốc gia vào năm 2011. Hiện nay nhà ga phục vụ du lịch với một tuyến đường ngắn là 7km đi từ Đà Lạt đến Trại Mát và chùa Linh Phước. Bộ Giao thông Vận tải đã có kế hoạch khôi phục tuyến đường sắt này như cũ.

Điểm qua một vài nhà ga do người Pháp xây dựng ở nước ta trong thời kỳ Pháp thuộc, ta thấy rất rõ ý đồ của họ nằm trong ba lĩnh vực quân sự, kinh tế và kiến trúc.

Giữa thế kỷ XIX trong 18 năm liền (1852-1870) nam tước Haussman, tỉnh trưởng Sông Seine đã thực hiện ý đồ của Hoàng đế Napoléon III mở rộng và cải tạo thủ đô Paris. Trong những mục tiêu của bản quy hoạch cải tạo Paris có kế hoạch làm những đại lộ thẳng rộng để dễ dàng điều động kỵ binh và pháp binh đàn áp các cuộc khởi nghĩa và kế hoạch cải tạo các khu phố hẹp để tránh quân nổi dậy dùng làm chiến lũy vì chỉ trong 25 năm mà đã có 9 lần lập chiến lũy trên các đường phố Paris, nhất là trong các phố hẹp.

Như vậy, mục tiêu quân sự được đặt lên hàng đầu. Kế hoạch của thực dân Pháp cũng vậy. Việc xây dựng hệ thống đường sắt và các ga trước hết nhằm mục đích điều động quân đội nhanh chóng đánh dẹp những cuộc khởi nghĩa. Tiếp theo là mục tiêu kinh tế. Một đất nước mà giao thông mạnh mẽ, thông suốt với phương tiện hiện đại, lúc bấy giờ là tàu hỏa, thì kinh tế sẽ phát triển. Mục tiêu thứ ba là kiến trúc và đô thị là hệ quả tất yếu của việc mở mang giao thông đường sắt. Các nhà quy hoạch đô thị sẽ bố trí mạng lưới đường sắt và hệ thống ga xe lửa vào những vị trí thuận tiện, dùng kiến trúc nhà ga làm điểm nhấn trong quy hoạch không gian đô thị. Còn phần nghệ thuật kiến trúc tức là mỹ quan công trình thì vào thời kỳ đầu thế kỷ XX người Pháp thường thiết kế theo phong cách chủ nghĩa cổ điển Pháp, phong cách này đứng đắn, nghiêm chỉnh theo ngôn ngữ cổ điển, dễ tạo nên vẻ uy nghiêm hoành tráng cho một công trình kiến trúc vốn đã là một đều mối quan trọng về giao thông, một điểm nhấn có quảng trường rộng. Riêng nhà ga Hàng Cỏ là ga của Thủ đô, lớn nhất cả nước có một vẻ hoành tráng nghiêm trang. Khu sảnh chính xây dựng bằng đá có 3 vòm cuốn bán nguyệt làm tăng thêm vẻ long trọng. Nhà ga Đà Lạt lại có vẻ đẹp khác thường, duyên dáng và độc đáo, là sự kết hợp khéo léo hài hòa giữa kiến trúc hiện đại của phương Tây với kiến trúc nhà rông Tây Nguyên và mang tính ẩn dụ của dãy núi Lang Biang cao nhất vùng.

Đối với chúng ta, ga đường sắt có tầm quan trọng về phương diện phát triển kinh tế, đồng thời là một yếu tố tạo thị quan trọng, là một điểm nhấn của quy hoạch không gian. Với tầm quan trọng như vậy, kiến trúc ga đường sắt phải đẹp, gây ấn tượng tốt đóng góp tích cực vào quỹ kiến trúc của đô thị.

PGS.TS.KTS Tôn Đại

Theo Tạp chí Kiến trúc Việt Nam số 10/2011


Bài mới
  Chuyên đề: Kiến trúc ga đường sắt đô thị
  Bứt qua thời kỳ phát triển manh mún thiếu đồng bộ
  Nhà ga cần có sức sống
  Thiết kế ga ngầm trong đô thị
  Ga đường sắt từ Paris đến Hà Nội
Bài đã đăng
 
QUẢNG CÁO
 
 

Website KIẾN TRÚC VIỆT NAM 

Cơ quan thiết lập: Tạp chí Kiến trúc Việt Nam
Địa chỉ:  Số 389 Đội Cấn - Ba Đình - Hà Nội

Điện thoại: 043.7620132   Email: tcktvn@gmail.com

Giấy phép của Bộ thông tin và truyền thông số 120/GP –TTĐT;        Người chịu trách nhiệm chính: Tổng biên tập Phạm Thị Thanh Huyền
Bản quyền thuộc về Tạp chí Kiến trúc Việt Nam. Ghi rõ nguồn khi lấy lại thông tin từ Website này.

Powered by Time Universal Communications
Liên hệ quảng cáo   |  Liên hệ